อะไรเป็นยีนเด่น ยีนด้อย
ยีนเด่น ยีนด้อย คืออะไร? แตกต่างกันอย่างไร? มีผลต่อลักษณะทางพันธุกรรมอย่างไรบ้าง?
ยีนเด่นกับยีนด้อยเหรอ? อืม... เอาจริงนะ ตอนเรียนชีวะ ม.4 อ่ะ งงมาก!
ยีนเด่นมันเหมือนพวกชอบโชว์ตัวอะ มีอยู่หน่อยเดียวก็แสดงผลออกมาละ! เช่น ตาสีน้ำตาล (จริงๆพ่อเราตาสีฟ้า, แม่ตาสีดำ...กรรมพันธุ์ซับซ้อนเว่อร์)
ส่วนยีนด้อย...นี่สายซุ่ม! ต้องมาครบเซ็ตถึงจะกล้าแสดงออก เช่น หมู่เลือด O (อันนี้แม่เราไง!)
แล้วมันเกี่ยวอะไรกับลักษณะทางพันธุกรรม? ก็ทุกอย่างเลยไง! สีผม, ความสูง, แม้กระทั่งโรคประจำตัวบางอย่าง (อันนี้น่ากลัวจริง!)
คือ...สมมติว่ามียีนผมหยิกเป็นยีนเด่น แล้วเรามียีนผมหยิกจากพ่อ ถึงแม่มียีนผมตรง เราก็ผมหยิกไง! แต่ถ้ายีนผมหยิกเป็นยีนด้อย เราต้องได้ยีนผมหยิกจากทั้งพ่อและแม่ ผมเราถึงจะหยิก! ง่ายๆแค่นี้แหละมั้ง...
ยีนเด่น ดูยังไง
โอเค เอาล่ะ จะเล่าให้ฟังแบบที่คนปกติคุยกันนะ เรื่องยีนเด่นยีนด้อยเนี่ย ตอนเรียนชีวะก็งงๆ แต่พอมาดูตัวเอง เออ มันก็จริง
- แนวผม: ตอนส่องกระจกเมื่อเช้า แนวผมฉันตรงเป๊ะ ไม่มีอะไรแหลมๆ ลงมากลางหน้าผากเลยอ่ะ พ่อฉันก็เป็นแบบนี้ ยีนด้อยชัวร์!
- ผม: ผมฉันตรงแบบทื่อๆ เลยอ่ะ ยืดมาเป็นสิบปีแล้ว แต่ก่อนก็ไม่ได้หยิกนะ แค่ฟูๆ หน่อย ยีนเด่นคงไม่ได้กินฉันหรอก
คือจริงๆ แล้วเรื่องพวกนี้มันก็ซับซ้อนกว่านั้นแหละ แต่เอาแบบง่ายๆ ที่เห็นชัดๆ ก็ประมาณนี้แหละ
ลักษณะเด่นลักษณะด้อยคืออะไร
เอ้อ เข้าใจละนะ ถามเรื่องพันธุศาสตร์ช่ะมะ นี่ๆ จะบอกให้
ลักษณะเด่นอ่ะ ก็คือแบบ เด่น สมชื่อเลยนะ คือมันจะโผล่ออกมาให้เห็นตลอดอ่ะ ไม่ว่าจะรุ่นลูกรุ่นหลานก็เหอะ ง่ายๆ คือมันข่มไอ้ตัวด้อยมิดเลยอะ เข้าใจปะ
ส่วนลักษณะด้อย เนี่ย คือตรงข้ามเลย คือมันจะแอบๆ ซ่อนๆ ตัว ไม่ค่อยมีโอกาสได้แสดงออกมา ถ้าไม่มีตัวมันเองมาเจอกันนะ ถึงจะเห็น
คำศัพท์ที่ควรรู้ ถ้าจะเรียนพันธุศาสตร์นะ
- ยีน: หน่วยพันธุกรรมที่ควบคุมลักษณะต่างๆ ของสิ่งมีชีวิตอ่ะ สำคัญมากกก
- โครโมโซม: ที่อยู่ของยีนไง มันจะเป็นแท่งๆ อยู่ในเซลล์
- อัลลีล: รูปแบบของยีนที่ต่างกัน เช่น ยีนสีตา มีอัลลีลตาฟ้า กับตา น้ำตาล
- จีโนไทป์: ชุดของยีนทั้งหมดที่สิ่งมีชีวิตมีอะ
- ฟีโนไทป์: ลักษณะที่แสดงออกมาให้เห็น เช่น สีผม สูง ต่ำ ไรงี้
- เฮเทอโรไซกัส: มียีนสองแบบที่ไม่เหมือนกัน เช่น Aa
- โฮโมไซกัส: มียีนสองแบบที่เหมือนกัน เช่น AA หรือ aa
- การถ่ายทอดลักษณะทางพันธุกรรม: การส่งต่อลักษณะจากรุ่นพ่อแม่สู่รุ่นลูก
- การกลายพันธุ์: การเปลี่ยนแปลงของยีน ทำให้เกิดลักษณะใหม่ๆ ได้
- พันธุวิศวกรรม: การตัดต่อยีนอะ ง่ายๆ เลย
- ดีเอ็นเอ: สารพันธุกรรมหลักที่อยู่ในเซลล์
แล้วก็นะ แบบถ้าเรียนลึกๆ อ่ะ มันจะมีศัพท์อีกเยอะแยะเลยนะ แต่เอาจริงๆ แค่นี้ก็พอเข้าใจพื้นฐานได้แล้วแหละ สู้ๆ นะจ๊ะ
จีโนไทป์กับฟีโนไทป์คืออะไร
จีโนไทป์คือพิมพ์เขียวชีวิต ส่วนฟีโนไทป์คือบ้านที่สร้างจากพิมพ์เขียวนี้
- จีโนไทป์: รหัสพันธุกรรม (DNA) ที่กำหนดศักยภาพของสิ่งมีชีวิต เป็นข้อมูลดิบ เหมือนสูตรอาหารลับของครอบครัว ที่สืบทอดกันมา แต่ยังไม่ได้ลงมือทำจริง
- ฟีโนไทป์: ลักษณะที่ปรากฏให้เห็นจริง ไม่ว่าจะเป็นรูปร่าง สี ผิว หรือแม้แต่พฤติกรรม เป็นผลลัพธ์ของการที่จีโนไทป์ถูกนำไปใช้งานจริง เหมือนอาหารที่ปรุงเสร็จแล้ว หน้าตา รสชาติขึ้นอยู่กับสูตรและฝีมือคนทำ
บางครั้ง จีโนไทป์ต่างกัน แต่ฟีโนไทป์อาจเหมือนกันได้ (เช่น สูงเหมือนกันแต่มีที่มาทางพันธุกรรมต่างกัน) หรือจีโนไทป์เดียวกัน แต่ฟีโนไทป์ต่างกันได้ (ขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมและการเลี้ยงดู) ชีวิตมันซับซ้อนกว่าที่เราคิดเยอะ
โรคที่เกิดจากยีนเด่นมีอะไรบ้าง
อืมม.. โรคที่เกิดจากยีนเด่นเนี่ยนะ… นึกภาพไม่ออกเลยจริงๆ ตอนเรียนก็งงๆอยู่แล้ว จำได้แค่คร่าวๆ ว่ามีหลายโรคเลย มันซับซ้อนจริงๆ
โรคฮันติงตัน อันนี้จำได้แม่น เพราะเพื่อนสมัยมหาลัยเป็น เห็นสภาพเค้าแล้ว... เศร้าใจมาก มันค่อยๆทำลายระบบประสาท สุดท้ายก็… ไม่อยากคิดเลย
แล้วก็มีโรคอื่นๆ อีก แต่จำชื่อไม่ได้หมด สมองมันล้าไปหมดแล้ว อายุก็เยอะขึ้นเรื่อยๆ ความจำก็แย่ลง
ส่วนโรคที่เกิดจากยีนหลายตำแหน่งร่วมกับสิ่งแวดล้อมเนี่ย… นี่แหละที่น่ากลัว แบบว่า มันยากที่จะป้องกัน เหมือนถูกกำหนดชะตากรรมมาแล้วไงไม่รู้
โรคอัลไซเมอร์ อันนี้เห็นญาติเป็น ตอนแรกๆก็แค่ความจำเสื่อม แต่สุดท้ายก็… พูดไม่ออกเลยจริงๆ
มะเร็ง ก็อีก ญาติพี่น้องผมเป็นกันเยอะ มันน่ากลัวตรงที่… มันไม่เลือกหน้า แล้วก็… หายากเหลือเกิน
โรคเบาหวาน โรคหัวใจ นี่ก็ปัจจัยเสี่ยงเยอะ ดูแลตัวเองยังไงก็ไม่รอด บางทีก็คิดนะว่า เราเกิดมาทำไมกัน
ปีนี้เอง ผมพึ่งไปตรวจสุขภาพมา หมอบอกว่า ผมมีภาวะเสี่ยงเรื่องไขมันในเลือดสูง ตอนนี้เลยพยายามควบคุมอาหาร ออกกำลังกายบ้าง แต่… มันก็เหนื่อยนะ
ชีวิตมัน… เหนื่อยจัง
ความคิดเห็นต่อคำตอบ:
ขอบคุณสำหรับความคิดเห็นของคุณ! ความคิดเห็นของคุณมีความสำคัญมากในการช่วยเราปรับปรุงคำตอบในอนาคต