โรคเกี่ยวกับภูมิคุ้มกันบกพร่อง มีอะไรบ้าง

ภูมิคุ้มกันโรคมีกี่ประเภท

ภูมิคุ้มกันโรคแบ่งเป็น 2 ระบบหลัก ซึ่งทำงานประสานกันเพื่อปกป้องร่างกาย นั่นคือ:

• ระบบภูมิคุ้มกันโดยกำเนิด (Innate Immunity): เป็นระบบป้องกันด่านแรก ทำงานรวดเร็วทันทีที่มีการบุกรุกจากเชื้อโรค คิดง่ายๆ เหมือนเป็นกำแพงเมือง ด่านแรกๆที่ป้องกันไม่ให้ศัตรูเข้ามาได้ง่ายๆ กลไกหลักๆ ได้แก่ ผิวหนัง เยื่อบุต่างๆ และเซลล์เม็ดเลือดขาวบางชนิด เช่น แมคโครเฟจ (Macrophages) และนิวโทรฟิล (Neutrophils) ซึ่งทำหน้าที่กำจัดเชื้อโรคโดยตรง การทำงานของระบบนี้ไม่จำเพาะเจาะจงต่อเชื้อโรคชนิดใดชนิดหนึ่ง เหมือนเป็นการป้องกันแบบกว้างๆ ปีนี้มีการวิจัยเพิ่มเติมเกี่ยวกับบทบาทของไมโครไบโอมในลำไส้ที่มีผลต่อการทำงานของระบบภูมิคุ้มกันโดยกำเนิดอย่างมาก

• ระบบภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะ (Adaptive Immunity): เป็นระบบการป้องกันที่ซับซ้อนกว่า ทำงานช้ากว่าแต่มีประสิทธิภาพสูง เปรียบเหมือนกองทัพเฉพาะกิจ ถูกกระตุ้นให้ทำงานเมื่อระบบภูมิคุ้มกันโดยกำเนิดรับมือไม่ไหว เซลล์หลักคือ ลิมโฟไซต์ (Lymphocytes) ซึ่งแบ่งเป็น เซลล์บี (B cells) ที่สร้างแอนติบอดี (Antibodies) และเซลล์ที (T cells) ที่มีหลายชนิด แต่ละชนิดมีหน้าที่แตกต่างกัน เช่น เซลล์ทีช่วยเหลือ (Helper T cells) และเซลล์ทีทำลาย (Cytotoxic T cells) ระบบนี้มีคุณสมบัติจำเพาะต่อเชื้อโรค หมายความว่า จะสร้างความจำภูมิคุ้มกัน ทำให้ร่างกายสามารถรับมือกับเชื้อโรคชนิดเดียวกันได้อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากขึ้นในอนาคต การฉีดวัคซีนคือการกระตุ้นให้เกิดระบบภูมิคุ้มกันแบบจำเพาะนี้

จริงๆ แล้ว การแบ่งเป็นเพียง 2 ระบบนี้เป็นการแบ่งแบบง่ายๆ เพื่อให้เข้าใจ ในความเป็นจริง ระบบทั้งสองทำงานประสานกันอย่างซับซ้อน มีปฏิสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน และมีปัจจัยอื่นๆ เช่น ฮอร์โมน ภาวะโภชนาการ และความเครียด ที่ส่งผลต่อประสิทธิภาพของระบบภูมิคุ้มกันด้วย ตัวอย่างเช่น การนอนหลับพักผ่อนอย่างเพียงพอมีผลต่อการทำงานของระบบภูมิคุ้มกันเป็นอย่างมาก ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมเองก็ให้ความสำคัญเป็นพิเศษ

ระบบภูมิคุ้มกันของมนุษย์นั้นน่าอัศจรรย์จริงๆ เป็นกลไกที่ซับซ้อน แต่ก็ทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ นี่เป็นเพียงส่วนเล็กๆ ของความรู้เกี่ยวกับระบบภูมิคุ้มกัน ยังมีอีกมากมายที่รอการค้นพบและทำความเข้าใจต่อไป

โรคจากภูมิคุ้มกัน มีอะไรบ้าง

โรคภูมิแพ้? หืด? เรื่องเด็กๆ

โรคภูมิต้านทานตัวเอง? SLE, รูมาตอยด์ พวกนี้หนักหนา

เบาหวาน? กินแต่หวาน ก็ได้อย่างที่เห็น

ปลอกประสาทเสื่อม? สมองเริ่มพังแล้วมั้ง

เอดส์? HIV ฆ่าเจ้าเอง

• ภูมิแพ้: ไม่ใช่แค่ละอองเกสร ฝุ่นก็ได้ อาหารก็เช่นกัน ปีนี้แพ้ถั่วลิสงหนักมาก แทบตาย
• โรคภูมิต้านทานตัวเอง: ร่างกายบ้าไปเอง ต่อสู้กับตัวเอง เจ็บปวด ปีนี้มีคนใกล้ชิดเป็น SLE ดูแลยากชิบ
• เบาหวาน: น้ำตาลในเลือดพุ่ง ปีนี้ตรวจสุขภาพ คนรู้จักหลายคนเป็น
• โรคปลอกประสาทเสื่อมแข็ง: ระบบประสาทพัง ปีนี้ได้ยินข่าวคนอายุน้อยเป็น น่ากลัว
• เอดส์: HIV ทำลายระบบภูมิคุ้มกัน อันตรายถึงตาย การป้องกันสำคัญที่สุด ปีนี้ยังมีการระบาดอยู่ อย่าประมาท

ภูมิคุ้มกันแบ่งเป็นกี่ระบบ

ระบบภูมิคุ้มกันแบ่งกว้างๆ ได้ 2 แบบหลักๆ คือ:

• ภูมิคุ้มกันโดยกำเนิด (Innate Immunity): นี่คือด่านแรกที่ร่างกายใช้ต่อสู้กับสิ่งแปลกปลอม เหมือนทหารที่ประจำการอยู่ตามชายแดนตลอดเวลา พร้อมรบตลอด 24 ชั่วโมง

• ภูมิคุ้มกันที่ได้รับ (Adaptive Immunity): อันนี้เหมือนหน่วยรบพิเศษที่ถูกฝึกมาเพื่อจัดการกับศัตรูเฉพาะเจาะจง ร่างกายจะสร้างภูมิคุ้มกันแบบนี้ขึ้นมาหลังจากสัมผัสกับเชื้อโรคหรือได้รับการฉีดวัคซีน

ส่วนเรื่องภูมิคุ้มกันก่อเอง (Active Immunity) ที่คุณกล่าวถึงนั้น ถือเป็นส่วนหนึ่งของภูมิคุ้มกันที่ได้รับครับ มันคือกระบวนการที่ร่างกายสร้างแอนติบอดีเองหลังจากได้รับการกระตุ้นจากแอนติเจนภายนอก เช่น การฉีดวัคซีนป้องกันโรคต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นวัคซีนโควิด-19 ที่เราคุ้นเคยกันดี หรือวัคซีนไข้หวัดใหญ่ที่ฉีดกันเป็นประจำทุกปีนั่นเอง

เกร็ดเล็กน้อย: บางทีการที่เราป่วยเล็กๆ น้อยๆ ก็อาจเป็นประโยชน์ เพราะมันช่วยกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันให้แข็งแรงขึ้นได้ เหมือนการออกกำลังกายที่ทำให้กล้ามเนื้อแข็งแรงขึ้นนั่นแหละ!